De zoektocht naar de Mexicaanse identiteit in kunst en wetenschap

Mexico is al eeuwenlang verstrikt in de vraag wie of wat een Mexicaan eigenlijk wel, of niet, is. De koloniale overheersing heeft de oorspronkelijke culturen grotendeels verwoest. En de gemengde cultuur van de mesties, let wel 80 procent van alle Mexicanen, is maar zelden als waardevol of 'cultureel interessant' aangemerkt. Is een Mexicaan een oorspronkelijke bewoner van Mexico, of iemand met een gemengde achtergrond? Of ligt het anders, ingewikkelder? Identiteit is een centraal thema in de werken van beroemde Mexicaanse schrijvers als Octavio Paz en Carlos Fuentes. Vorige week was ik op een congres in het nationale centrum voor de kunst en het ging daar over...de identiteit in de Mexicaanse beeldende kunst.

Ook op universiteiten speelt het thema al heel lang een belangrijke rol. En soms zelfs op een, laat ik zeggen, behoorlijk pikante manier. Zo was daar José Vasconcelos Calderón, schrijver, filosoof en in het begin van de jaren twintig rector van de nationale universiteit, de UNAM. En bedenker van de zogenaamde mestizaje, de leer van de mestiezen. Hij zag de "mesties" als een nieuw Latijns-Amerikaans ras dat ontstaan was door vermenging van alle andere rassen. En, schrik niet, de mesties is tevens superieur want herbergt al het goede van de andere rassen in zich! Een decenium of zo later stelt Samuel Ramos, ook filosoof van de UNAM en hoofd van de faculteit Filosofie en Letteren er een heel ander beeld tegenover, dat van de "pelado". De pelado, de “gepelde” is een gemarginaliseerde stedelijke randfiguur, een patjepeeër en, volgens Ramos typerend voor het karakter van de gemiddelde Mexicaan. Van je filosofen moet je het maar hebben!

Het verleden van Mexico is problematisch en dat werkt nog steeds door in de actualiteit. Daarover is iedereen het eens. Maar over de vraag hoe hier mee om te gaan is er in academische kringen, mede in de context van de globalisering, een zekere tweedeling te bespeuren. Er is in allerlei vakgebieden een sterke oriëntatie op het 'oorspronkelijke' wereldbeeld en de dito rationaliteit van Mexico. Weg van het westen met haar Cartesiaanse en utilitaire denkbeelden. De andere tendens (in academische kringen in de minderheid) is om de oplossing juist te zoeken in de spreekwoordelijke vlucht vooruit: globalisering. De eerste groep is tegen globalisering mede omdat men denkt dat het de Mexicaanse identiteit nog meer zal ondergraven. Dat is eigenlijk in tegenspraak met Castells maar wie weet. Is Mexico misschien anders vanwege haar heel speciale verleden? We zouden het eigenlijk moeten kunnen onderzoeken en wat wil het geval?

Iets daarvan is mogelijk in het Stedelijk Museum van Schiedam. Want van 7 november tot en met 31 januari is daar namelijk de tentoonstelling “Mexico: Expected/Unexpected. Actuele allianties in de kunst” te zien. De tentoonstelling laat werk zien van kunstenaars in een tijd van globalisering die zelf leven als nieuwe mondiale nomaden. De vraag is: in hoeverre is de nationaliteit van die kunstenaars (nog steeds?) bepalend voor de identiteit van hun werk? En binnen deze meer algemene context  stelt de tentoonstelling specifiek de vraag naar de identiteit van de hedendaagse beeldende kunst in Mexico. De tentoonstelling is samengesteld door Mónica Amor en Carlos Basualdo uit de collectie van ruim 1.300 werken van Isabel en Agustín Coppel. Het lijkt me een aanrader!

Hans Dieleman